۲۱ اردیبهشت، نخستین سالی که در تقویم رسمی «روز مخدومقلی فراغی» است

به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی ترکمن‌؛ نسخهٔ نهایی تقویم رسمی کشور برای سال ۱۴۰۶، شامگاه بیستم آبان‌ماه ساعت ۲۲:۰۴ از سوی مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران منتشر شد. در صفحهٔ اردیبهشت این تقویم، برابر با سه‌شنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۶، عبارت «روز بزرگداشت مختومقلی فراغی» درج شده است. این نخستین تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران است که این مناسبت را در خود دارد.

از تصویب تا چاپ؛ یک سال فاصله

خبر تصویب، ۱۳ دی‌ماه ۱۴۰۴ اعلام شد. عبدالحکیم آق‌ارکاکلی، نمایندهٔ مردم گنبدکاووس در مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با تورکمن نیوز گفت که بر اساس مصوبهٔ جلسهٔ شمارهٔ ۸۴۸ شورای فرهنگ عمومی کشور در تاریخ ۱۶ دی ۱۴۰۴، روز ۲۱ اردیبهشت به نام بزرگداشت مخدومقلی فراغی در تقویم رسمی ثبت شده است. تورکمن نیوز این خبر را در ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ منتشر کرد.

چند روز بعد، در ۱۸ بهمن ۱۴۰۴، خبرگزاری آنا همین خبر را از زبان احمد گلچین، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی گلستان، بازتاب داد. گلچین گفته بود: «۲۱ اردیبهشت در تقویم رسمی کشور ثبت شد و تقویم رسمی از سال آینده شاهد مناسبت جدیدی خواهد بود.» جمله‌ای که در آن زمان وعده‌ای برای آینده به نظر می‌رسید، اکنون در صفحهٔ کاغذی تقویم تحقق یافته است.

اما چرا یک سال طول کشید؟ پاسخ در ترتیب کارهاست، نه در تعلل. تقویم هر سال معمولاً ماه‌ها پیش از آغاز آن سال بسته‌بندی و چاپ می‌شود. تقویم ۱۴۰۵ در زمانی به چاپ رفت که مصوبهٔ شورای فرهنگ عمومی هنوز صادر نشده بود. به همین دلیل، در فهرست مناسبت‌های اردیبهشت ۱۴۰۵ هیچ نشانی از ۲۱ اردیبهشت نیست؛ تقویم‌های عمومی همان سال نیز تا امروز تنها مناسبت‌های پیشین را نشان می‌دهند. مناسبت تازه، عملاً از ۱۴۰۶ آغاز می‌شود.

سه‌شنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۶

۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۶ با سه‌شنبه ۱۱ مه ۲۰۲۷ برابر است. یعنی نخستین «روز بزرگداشت مخدومقلی فراغی» در تقویم رسمی، در بهار ۱۴۰۶ و در میانهٔ هفتهٔ بزرگداشت سالانهٔ این شاعر در گلستان برگزار خواهد شد؛ همان هفته‌ای که سال‌هاست از ۲۰ اردیبهشت در گنبدکاووس و کلاله و مراوه‌تپه آغاز می‌شود و امسال، برای اولین بار، پشتوانهٔ یک عنوان رسمی را هم خواهد داشت.

تقویم ۱۴۰۶ در مجموع بیش از بیست مناسبت تازه را به فهرست سالانه افزوده است؛ منابع مختلف شمار آن‌ها را میان ۱۸ تا ۲۳ گزارش کرده‌اند و این اختلاف، خود نشانهٔ آن است که فهرست نهایی هنوز در حال جمع‌بندی رسانه‌ای است. در میان این مناسبت‌ها، نام‌هایی چون «روز لباس اقوام ایران» در ۶ فروردین، «روز عشایر» در ۲۸ اردیبهشت و «روز چوگان» در ۲۷ آبان دیده می‌شود. امسال همچنین برای نخستین بار جدول مشاغل و اصناف به تقویم اضافه شده است. لحظهٔ تحویل سال ۱۴۰۶ نیز ساعت ۲۳:۵۴:۴۳ روز شنبه ۲۹ اسفند ۱۴۰۵ اعلام شده است.

نوشتار صحیح نام «مخدومقلی فراغی»؛ مسئولیتی فرهنگی در پاسداشت میراث ادبی ترکمن

از آق‌توقای تا رباط؛ تاریخچه‌ای که از مرزها گذشته است

نام مخدومقلی فراغی امروز از یک شاعر محلی فراتر رفته است. در سال ۲۰۲۴، سازمان بین‌المللی فرهنگ ترک (TURKSOY) آن سال را «سال مگتیمگولی» نامید. در دسامبر همان سال، سازمان جهانی آموزش، علم و فرهنگ جهان اسلام (ICESCO) در رباط، پایتخت مراکش، آیین بزرگداشتی برای سیصدمین سالگرد زادروز او برگزار کرد؛ با حضور سالم المالک، مدیرکل آیسسکو، و سلطان رائف، دبیرکل تورک‌سوی. این دو رویداد، جایگاه شاعر را از حوزهٔ فرهنگی خراسان بزرگ به سپهر سازمان‌های بین‌المللی منتقل کرد.

در ایران، مسیر دیگری طی شد. مخدومقلی فراغی در روستای آجی‌قوشان، در شمال شرق گنبدکاووس، به دنیا آمد. دربارهٔ سال تولد او اختلاف هست: منابع ایرانی بیشتر ۱۱۱۲ شمسی، برابر با ۱۷۳۳ میلادی، را ذکر می‌کنند و برخی پژوهش‌ها تولد او را حدود ۱۷۲۴ میلادی می‌دانند. پدرش دولت‌محمد آزادی و مادرش ارازگل نام داشتند. او در مدرسهٔ شیرغازی خیوه درس خواند و سفرهایی به بخارا، افغانستان و هند داشت. سال وفاتش نیز در منابع میان ۱۱۶۹ و ۱۱۷۶ شمسی نوسان دارد. آرامگاه او در آق‌توقای، حدود ۴۰ کیلومتری غرب مراوه‌تپه، نزدیک چشمهٔ آباساری و در دامنهٔ کوه سونگی‌داغ قرار دارد.

در گلستان، بزرگداشت او هیچ‌گاه به تقویم رسمی نیاز نداشت؛ مردم و شاعران و مدرسان زبان ترکمن، سال‌ها پیش از این مصوبه، اردیبهشت هر سال را به نام او می‌گذراندند. آنچه اکنون تغییر کرده، رسمیت یافتن یک عادت دیرینه است، نه آغاز آن.

«مخدوم» یا «مختوم»؛ بحثی که با چاپ تقویم تمام نمی‌شود

در متن تقویم رسمی ۱۴۰۶، نام شاعر به شکل «مختومقلی فراغی» آمده است. همین شکل، سال‌هاست در خبرگزاری‌های فارسی‌زبان هم تکرار می‌شود. اما این نوشتار، از نظر زبان‌شناسی ترکمن، محل تأمل است.

«مخدوم» در فارسی به معنای خدمت‌شده و سرور است؛ کسی که دیگران او را خدمت می‌کنند. «مختوم» از ریشهٔ «ختم» می‌آید و به معنای مهرشده و پایان‌یافته است. پیوند معنایی میان این دو واژه وجود ندارد. در سنت نام‌گذاری ترکمن، الگویی روشن دیده می‌شود: آتاقلی، ایشانقلی، خوجه‌قلی، سیدقلی. در همهٔ این نام‌ها، بخش نخست به یک جایگاه دینی یا اجتماعی اشاره دارد و «قلی» به معنای بنده و خدمتگزار به آن افزوده می‌شود. «مخدومقلی» نیز در همین خانواده معنا دارد: بندهٔ مخدوم.

محمود عطاگزلی، استاد زبان و ادبیات ترکمن، در گفت‌وگویی با تورکمن نیوز در ۲۲ اسفند ۱۳۹۷ با عنوان «تأملی بر نوشتار صحیح نام مختومقلی یا مخدومقلی فراغی» همین استدلال را با تفصیل بیشتری طرح کرد و یادآور شد که در ترکمنستان امروز نام او را «مخدومقلی» می‌نویسند. شاهد دیگر، خودِ زبان ترکمنی است: در الفبای لاتین، نام شاعر «Magtymguly Pyragy» نوشته می‌شود و بخش نخست آن، «Magtym»، آوایی جز «مخدوم» نیست. اگر بخواهیم نام را همان‌گونه بنویسیم که خودِ ترکمن‌ها می‌گویند، «مختوم» جای درستی برای نشستن ندارد.

این نکته زمانی مهم‌تر می‌شود که بدانیم در دانشنامهٔ فارسی، مدخل این شاعر با عنوان «مخدوم قلی فراغی» ثبت شده و دانشنامهٔ انگلیسی نیز از شکل «Makhdumqoli Faraghi» استفاده می‌کند. به بیان دیگر، شکل رسمی تقویم، استثناست نه قاعده.

درخواستی که باید به شورای فرهنگ عمومی برود

تا پیش از این، انتقاد به نوشتار نام شاعر عمدتاً متوجه خبرگزاری‌ها بود؛ اما با انتشار تقویم ۱۴۰۶ روشن شد که شکل نادرست، از متن مصوبهٔ رسمی هم گذشته و به سند سالانهٔ کشور رسیده است. اصلاح این مسیر، دیگر با تذکر به یک خبرگزاری ممکن نیست.

از این رو، تورکمن نیوز پیشنهاد می‌کند شورای فرهنگ عمومی کشور و مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران، در بازنگری سالانهٔ مناسبت‌ها، نوشتار «مخدومقلی فراغی» را بر پایهٔ مستندات زبان‌شناختی و سنت نام‌گذاری ترکمن بررسی کنند. این درخواست، دعوتی به گفت‌وگوی کارشناسی است، نه تصحیح یک‌طرفه. اگر نتیجهٔ بررسی، تأیید شکل کنونی باشد، دست‌کم دلیل آن روشن خواهد شد؛ و اگر تأیید نشود، سندی رسمی برای سال‌های بعد به دست خواهد آمد.

برای مردمی که سال‌ها نام این شاعر را در خانه و مدرسه و مسجد و مجالس شعر به زبان مادری خود گفته‌اند، درست نوشتن نام او بخشی از همان بزرگداشت است. تقویم، سند حافظهٔ جمعی است؛ و حافظه، حق دارد نام خود را درست بخواهد.

گردآوری و انتشار: یاشار نیازی