امروز : جمعه ۰۸ بهمن ۱۴۰۰

|

نرخ ارز :

۲۷۷,۷۱۰

ریال

|

دمای هوای شهر

  • کد خبر :

    103522

  • /
  • تاریخ و ساعت :

    10:12 | ۱۷ آبان ۱۴۰۰

  • /
  • دسته بندی :

  • پ

ترکمن نیوز – امید رحیمی‌*: جمهوری ترکمنستان یکی از شاخص‌ترین همسایه‌های جمهوری اسلامی ایران است.

به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی ترکمن‌؛  مرزهای ایران با این جمهوری امن‌ترین و کم‌حاشیه‌ترین مرزهای کشور طی ۳ دهه اخیر بوده است.

Iranian Turkmen Presidents 1024x688 - نگاهی به روابط ایران و ترکمنستان در ۸ سال اخیر گذار از همسایگی به خویشاوندی

روابط تاریخی ۲ کشور نیز از سال ۱۹۹۲ در پرتو حسن ‌همجواری آغاز شد. با این‌ وجود در دوره عملکرد دولت‌های یازدهم و دوازدهم، غفلت تاریخی از همسایگان و عملکرد فاجعه‌بار سیاست خارجی منطقه‌ای دولت دامنگیر روابط تهران با عشق‌آباد نیز شد و شماری از چالش‌ها بر فرصت‌های موجود در مناسبات دو و چندجانبه غلبه یافت. با این ‌حال در دولت سیزدهم به نظر می‌رسد نگاه به همسایگان و البته توسعه مناسبات با ترکمنستان مجددا به‌ صورت راهبردی در دستور کار قرار گرفته است.

رئیس‌جمهور ترکمنستان به دلیل میزبانی از سومین نشست سران کشورهای آسیای مرکزی نتوانست در مراسم تحلیف حجت‌الاسلام رئیسی شرکت کند اما این جمهوری یک هیات عالی‌رتبه به رهبری مقامات عالی‌رتبه پارلمانی این کشور به تهران اعزام کرد. قربانقلی بردی‌محمداف همچنین جزو معدود رؤسای‌‌جمهوری بود که پیش از مراسم تحلیف با حجت‌الاسلام رئیسی به ‌صورت تلفنی گفت‌و‌گو کرد. در حاشیه برگزاری نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان نیز رؤسای‌جمهور ایران و ترکمنستان با یکدیگر دیدار کردند. چندی پیش نیز رشید مراداف، وزیر خارجه ترکمنستان به منظور شرکت در اجلاس همسایگان افغانستان به تهران سفر کرد. در همین بازه کوتاه نیز براساس اعلان‌های رسمی، مذاکراتی درباره از سرگیری واردات گاز توسط ایران انجام شده و توافقاتی نیز در زمینه واردات برق از ترکمنستان به دست آمده است.

* اهمیت راهبردی ترکمنستان
ترکمنستان از جهات گوناگونی برای ایران حائز اهمیت است. ترکمنستان تنها نقطه امن در محیط پیرامونی کشور است که هیچ تهدیدی چه به ‌صورت سلبی و چه حتی به‌ صورت ایجابی از سمت آن متوجه ایران نیست. در عین ‌حال در حوزه ژئوپلیتیک، این جمهوری به ‌عنوان تنها دروازه مستقیم و زمینی ایران به آسیای میانه و دسترسی زمینی به چین و شرق روسیه نقش بسیار پررنگی ایفا می‌کند. در پرتو همین اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک است که ۲ گذرگاه ریلی و چند گذرگاه جاده‌ای بین ایران و آسیای مرکزی، همگی از مسیر ترکمنستان می‌گذرد. این گذرگاه‌ها بویژه در پرتو استراتژی «نگاه به شرق» و در چارچوب آن توسعه مناسبات با چین، روسیه و ۴ جمهوری دیگر در آسیای مرکزی اهمیت مضاعفی می‌یابد.

در عین ‌حال ایران و ترکمنستان در حوزه فرهنگی و تاریخی نیز اشتراکات عدیده‌ای دارند. مختومقلی فراغی، شاعر و عارف شهیر ترکمن که چهره‌اش در پول ملی ترکمنستان حک شده، در شمال شرق ایران متولد شده و آرامگاه او نیز هم‌اکنون در روستای آق‌توقای در استان گلستان است. آرامگاه بسیاری از چهره‌ها و مشاهیر ایرانی و اسلامی همچون ابوسعید ابوالخیر، شیخ نجم‌الدین کبری، جارالله زمخشری، شیخ ابوالفضل سرخسی، خواجه یوسف همدانی و… همگی در ترکمنستان امروز واقع است. «مرو» نیز به ‌عنوان اقامتگاه امام رضا(ع) که نزد ترکمن‌ها به «قزل امام» معروف است، در نزدیکی شهر ماری ترکمنستان قرار دارد و آثار تاریخی برجا مانده از آن کماکان مورد احترام ترکمن‌هاست. بسیاری از میراث ناملموس دیگر نیز همچون نوروز بین ۲ کشور وجود دارد. در پرتو همین اشتراکات نیز مقام معظم رهبری روابط ۲ کشور را نه صرفا همسایگی بلکه از جنس «خویشاوندی» عنوان کرده‌اند.

در پرتو همین اشتراکات و منافع مشترک و وابستگی متقابل، آغاز روابط ۲ کشور در قالب شماری از پروژه‌های راهبردی انجام گرفت. گذرگاه ریلی سرخس به‌ عنوان نخستین مسیر دسترسی آسیای مرکزی به جنوب پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۹۰ میلادی بین ایران و ترکمنستان با حضور سران کشورهای مختلف افتتاح شد. نخستین خط لوله انتقال گاز به خارج از آسیای مرکزی نیز در دهه ۱۹۹۰ بین ایران و ترکمنستان (از کرپجه به کردکوی) تأسیس شد. در ادامه نیز روابط ۲ کشور در پرتو همسایگی تداوم یافت و برای مدت‌ها ترکمنستان نخستین شریک تجاری ایران در آسیای مرکزی بود.

* عملکرد ضعیف دولت اعتدال
در دوره عملکرد دولت‌های یازدهم و دوازدهم به‌طور کلی یک غفلت و در حقیقت رکود جدی در مناسبات با تمام همسایگان انجام گرفت که آسیای مرکزی نیز شامل آن می‌شد. سال ۱۳۹۲ مجموع مبادلات تجاری ایران با ۵ جمهوری آسیای مرکزی بیش از ۲ میلیارد دلار بود که در سال ۱۳۹۸ تا پیش از شیوع بیماری کرونا به ۰۷/۱ میلیارد دلار و پس از آن در سال ۹۹ به رقم بی‌سابقه ۶۷۵ میلیون دلار رسید. ترکمنستان نیز در این راستا بیشترین افت را تجربه کرده است. براساس آمار رسمی گمرک ایران در سال ۱۳۹۳، مجموع مبادلات تجاری ایران و ترکمنستان ۱۱/۱ میلیارد دلار بوده که در سال ۹۹ این رقم بیش از ۵ برابر کاهش یافته و براساس داده‌های سازمان توسعه تجارت به ۱۴۱ میلیون دلار رسیده است. بیشترین افت نیز مربوط به صادرات ایران به ترکمنستان بوده که از ۹۹۷ میلیون دلار به رقم بی‌سابقه ۱۳۶ میلیون دلار رسیده است.
در حوزه مناسبات سیاسی نیز در قبال آسیای مرکزی و به طور ویژه ترکمنستان ضعف شدید دیپلماسی دولت کاملا مشهود است. در حالی که در دوره دولت‌های نهم و دهم، رئیس‌جمهور ترکمنستان بارها به ایران سفر کرد و افتتاح یک خط لوله جدید و احداث یک کریدور ریلی جدید در آن دوره صورت گرفت، در بازه سال‌های ۹۲ تا ۱۴۰۰ قربانقلی بردی‌محمداف تنها ۲ بار در سال ۹۲ برای شرکت در مراسم تحلیف حجت‌الاسلام روحانی و یک بار نیز سال ۹۴ به تهران سفر کرد. در حال حاضر نیز بیش از ۶ سال از آخرین سفر رئیس‌جمهور ترکمنستان به تهران می‌گذرد. در عین‌ حال هر ۲ خط لوله‌ای که پیش از این افتتاح شده بود با توقف واردات گاز بلااستفاده باقی مانده است. در حوزه ترانزیت نیز نه‌تنها توسعه‌ای در مناسبات دوجانبه مشاهده نشده، بلکه در پرتو اختلافات ترانزیتی نیز مرز اینچه‌برون با مشکلات جدی‌ای مواجه شده و ظرفیت مرز ریلی سرخس نیز شدیدا محدود شده است.

* بحران در پرونده گازی
موضوع واردات گاز ایران از ترکمنستان ذیل ۲ مساله قیمت‌گذاری و بازپرداخت بدهی‌های ایران، اصلی‌ترین عامل بحران در روابط ۲ کشور طی ۸ سال اخیر بوده است. موضوع بازپرداخت با توافق ۲ دولت در زمینه تهاتر گاز با کالا در فروردین ۹۲ تا حدودی حل‌و‌فصل شده بود اما به نظر می‌رسد این توافق بنا به دلایل نامشخص ملغی شد. همچنین در سوال‌های مجلس از وزیر سابق امور خارجه در آبان ۹۹ توافق مجدد رؤسای‌جمهور ۲ کشور در زمینه تهاتر کالا و عدم پذیرش آن از سوی وزارت نفت مطرح شده است. موضوع دیگری که مورد اختلاف ۲ کشور بوده، مساله قیمت‌گذاری گاز است. طرف ترکمنستانی از بالاتر بودن قیمت گاز صادراتی ایران به ترکیه در مقایسه با گاز وارداتی از این کشور معترض بوده و از طرف دیگر، طرف ایرانی در شرکت ملی گاز و وزارت نفت پایین بودن کیفیت گاز وارد شده از ترکمنستان را مطرح کرده است. به هر حال اما این اختلاف دوجانبه به نحوی ضعیف در سطح سیاسی و دیپلماتیک مدیریت شد که در نهایت کار روابط ۲ کشور همسایه و خویشاوند به دادگاه‌های بین‌المللی رسید. در این پرونده نیز اگر چه در اخبار و رسانه‌های بین‌المللی و داخلی به محکومیت ایران به پرداخت بدهی و جریمه دیرکرد پرداخت اشاره شد اما کماکان وزارت نفت زنگنه این موضوع را نپذیرفته و ابهامات متعددی را از خود بروز داده است.
موضوع دیگری که در عملکرد بسیار ضعیف دولت در پرونده گازی ترکمنستان مشهود بود، اختلاف‌نظر بین نهادهای مختلف دولتی است. نهاد ریاست‌جمهوری با محوریت رئیس‌جمهور و محمود واعظی، وزارت امور خارجه و وزارت نفت ۳ ضلع دولتی دخیل در این موضوع بودند. نمایندگان مجلس به نقل از ظریف بخش مهمی از مشکل را در وزارت نفت عنوان کرده‌اند. در این راستا توسط نمایندگان مجلس ذکر شده است که «وزیر خارجه در نامه‌ای به صراحت اعلام کرده است رفتار مجموعه وزارت نفت و اقداماتی که این وزارتخانه در این باره داشته موجب تنزل روابط ایران و ترکمنستان شده است». با این ‌حال زنگنه، وزیر نفت در ادعایی بالعکس، سیاست خارجی را عامل اصلی ضعف در واردات و صادرات گاز عنوان کرده و تصریح می‌کند: «برای صادرات نیاز به سیاست‌ خارجی برای توسعه روابط با همسایگان داریم. دلیل عدم موفقیت در صادرات، ناکامی در سیاست‌گذاری خارجی است». عدم موافقت وزارت نفت با توافقات صورت گرفته با شرکت ترکمن‌گاز در فروردین ۹۶ و عدم موفقیت در اجرای توافقات ناشی از سفر آقای واعظی در شهریورماه سال ۹۷ به عشق‌آباد نیز از جمله موارد دیگر محسوب می‌شود.

* ضرورت بازگشت به روابط همسایگی
با وجود بر جا ماندن میراث عملکرد دولت‌های یازدهم و دوازدهم، «همسایگی» اصل و عاملی خدشه‌ناپذیر در روابط تهران و عشق‌آباد است. این روابط می‌بایست فراتر از صرف مجاورت جغرافیایی، بلکه در چارچوب اعتمادورزی و اعتمادسازی، برادری و در حقیقت «خویشاوندی» پیش‌ رود. به نظر می‌رسد طرف ترکمنستانی نیز معتقد به چنین نگاهی است. ترکمن‌ها در ضرب‌المثلی معروف می‌گویند «قیامت گونی همسایادان» (روز قیامت نخستین سوال از حق‌وحقوق همسایگی است). از این منظر احیای روابط همسایگی راهبردی‌ترین منافع ۲ کشور محسوب می‌شود که می‌تواند گره‌های به وجود آمده در حوزه‌هایی نظیر مبادلات تجاری، واردات گاز و مسائل ترانزیتی را نیز برطرف کند. این موضوع بویژه در زمینه از سرگیری واردات گاز به ایران با توجه به نزدیکی فصل سرما حائز اهمیت است. یکی از راهکارهای کلیدی برای جبران افت فشار گاز در نیمه‌ شمالی کشور و پیشگیری از قطعی‌های برق و گاز، واردات گاز از ۲ خط لوله خانگیران و کردکوی از ترکمنستان است. این ۲ خط لوله در کنار توافق ۲۵ ساله ۲ کشور در سال ۱۹۹۷، زمینه ورود سالانه ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز به ایران را فراهم می‌آورد؛ موضوعی که در وهله نخست مستلزم یک توافق در زمینه بازپرداخت بدهی‌ها (در پرتو نگاه همسایگی) و نیز توافق جدیدی برای پرداخت‌های آتی است.
* کارشناس آسیای مرکزی /منبع: وطن امروز

اشتراک گذاری :
اشتراک گذاری :

در تلگرام

کانال ما را دنبال کنید

در اینستاگرام

صفحه ما را دنبال کنید

مطالب مرتبط

نظرات کاربران

نظر شما چیست ؟

* پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد، منتشر نخواهد شد.
* پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد، منتشر نخواهد شد.
* انعکاس نظر مخاطبین، به منزله تایید آنها از سوی ترکمن نیوز نیست و صرفاً به منظور احترام به نظر کاربران صورت می گیرد.

*

*
*

Most popular crypto channel
بالا
ترکمن نیوز