محقق و معرف نسخه جدید قورقوت آتا ولی محمد خوجه

تورکمن نیوز: دکتر حانگلدی اونق, محقق و نویسنده مطرح ترکمن ایرانی متن کنفرانس خود را که سال ۱۹۹۹ در عشق آباد باموضوع کتاب حماسه “قورقوت آتا” ارائه نموده بود برای تورکمن نیوز ارسال داشت که در ادامه می‌توانید آن را مطالعه کنید.

این مقاله به مناسبت کشف جدید نسخه سوم حماسه قورقوت آتا توسط محقق ترکمنصحرا ولی محمد خوجه باز نشر می‌شود.

کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا
یانگی تاپیلان قورقوت آتانینگ اوچینجی نسخه سی (کیتابی دأدأ قورقوت)

آغاز سخن:
د. خانگلدی اونق
اخیراً خبر مسرّت بخشی در فضای رسانه های دنیا منتشر گردید که حکایت از حماسه ای بزرگ از تاریخ کهن ملّت ما دارد، آن کتاب مشهور تاریخی – حماسی “قورقوت آتا /کیتابی دأدأ قورقوت/” می باشد.
قبل از این که وارد اصل ماجرا بشویم، از یک کنفرانس بین المللی معروف که در سال ۱۹۹۹/ در پایتخت نسل برحقّ وی عشق آباد ترکمنستان مستقل برگزار شده بود، که تمام ترک‌شناسان طراز اوّل دنیا از جمله محمد سارای، فاروق سومر، محققین برجسته ترکمن و سایر اقمار ترک زبان دنیا و دانش پژوهان روسیّه شرکت داشتند و سخنرانی‌ها و تزهای ارائه شده در این کنفرانس طی کتابی با عنوان قورقوت آتا ۱۵۰۰ در عشق آباد منتشر شد.
تمام مقالات شرکت کنندگان از جمله متن سخنرانی اینجانب نیز که در آن ایّام که یکی از جمع هیئت گردانندگان کنفرانس از پژوهشکده تاریخ بودم نیز در موضوع “نسخه های یافته شده قورقوت آتا در کشورهای خارج /قورقوت آتا اپوسی نینگ داشاری یورت لارداقی واریانتی/” اشاره شده است که متن آن را قبل از اینکه وارد نسخه کشف شده ان در ترکمنصحرا از جانب محققین نسخه “ترکمنصحرا استاد ولی محمد خوجه” انجام گرفته است، در این جا گذرا اشاره می‌کنیم:

آتا 1 214x300 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

نسخه اصلی این مقاله به زبان ترکمنی با الفبای کریل روسی که در آن ایّام در جمهوری ترکمنستان هنوز الفبای کریلیکی مرسوم بود، به کنفرانس ارائه گردید. سپس آن را در زبان های تورکی تورکیّه، ترکمنی لاتین، انگلیسی، روسی و فارسی برگردانده شده است. این مقاله در مؤسسات تحقیقاتی دنیا منتشر گردید که در مقاله مبسوط دیگری آورده شده است.

متن سخنرانی ارائه شده از طرف اینجانب در کنفرانس بین المللی قورقوت آتا:

این مقاله در موضوع:
“نسخه های یافته شده قورقوت آتا در کشورهای خارج”

در کنفرانس “قورقوت آتا” از جانب نویسنده این سطور به سال ۱۹۹۹/م.، – عشق آباد قرائت گردیده است!
بر اساس روایات یکی از مورّخین قرن پانزدهم که می گوید: “- در دوره ای نزدیک به ایّام حضرت محمّد، در بین طوایف اوغوز شخصیّتی با عنوان “دأده قورقوت” ظهور کرده است. وی در زبان طوایف اوغوز کتابی نوشته که آن کتاب به نام “دأده قورقوت” مشهور گشته است.”(۱)
[۱] . مأتی کؤسأیف، “قورقوت آتا”، … عشق آباد، …

اثر حماسی “قورقوت آتا” که قدمت آن، تا قبل از نزدیک به دوره حضرت محمد عنوان شده است، اعصار زیادی را طی طریق نموده و در بطن قرون اسرار آمیز خلق شده، در مورد وقایع متعدد، از قهرمانی ها، مردانگی ها، از صفت ها و اخلاق های پاک بشری پیام می رساند. این حماسه اساساً در قرن ۱۴ تا قرن ۱۶ در ایّام سلسله ترکمن های آق قویونلی کتابت و به دقّت جهانیان رسانده شده است. این اثر در طول ایّام متمادی دقّت و نظر پژوهشگران و مورّخین دنیا را به خود جلب نموده است.

بر اساس پژوهش های محقق مشهور روس س. دمیدوف، “در قرون ١٤-١٥ /م میلادی شخصی به نام احسان شیخ، اوغوزنامه خوان مشهوری بوده است که در بین اهالی با عنوان “دانا آتا” شناخته می شده است، وی در بین تمامی طوایف “سؤیینخانی (حسینخانی)” در نواحی غربی تورکمنیستان (یمودیستان) بنام “اوغوزناماچی” معروف بوده است. یعنی وی حماسه “قورقوت آتا” را به عنوان باغشی “اوزان” همراه با آواز دوتار، روایت می کرده است.

این حماسه در حدود سال های ۱۹۰۰ از جانب پژوهشگران مشهور روس “و. و. بارتولد”(۲) و “ا. ا. برتلس”(۳) مورد پژوهش و تحقیق قرار گرفته است. این اثر در سال ۱۹۱۵ اوّلین بار در استانبول به چاپ می رسد.

محقق برجسته روس و. و. بارتولد در هفتمین کتاب آثار خود که به نام “مقالاتی از تاریخ خلق تورکمن” درج شده است، در مورد سلسله های دول کنفدراتیو تورکمن ها از طوایف “قاراقویونلی ها” و “آق قویونلی ها” که مربوط به قرون چهاردهم و شانزدهم می باشد، صحبت به میان می آورد و در مورد حماسه “قورقوت آتا” عبارات زیر را بیان می‌دارد:

ذیلاً متن روسی آن نیز گنجانده می شود:

“В отношении зависимости ряду историй и басни, что “ДЕДЕ КОРКУТ”, с туркменской певцов или “Пир-э-Дана (старейшина мудрый)”, которые определяют и защищают морозное духовное и национальное народный была выражена прежде всего в Туркмен “Горкут Ата (Деде Коркут)” написаны и опубликованы, потому что главного героя “Баяндирхан”-а, есть лидера племен огузов, и прадеда лидер новый султан Узынхасана Ак-Коюнлы Конфедераця Tуркмени” (۴)

۲٫ واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد (Vasily Vladimirovich Bartold – Васи́лий Влади́мирович Барто́льд) معروف به «ویلهلم بارتلد»، (۱۸۶۹ – ۱۹۳۰) ترکشناس و ایرانشناس نامور روسی بود.
۳٫ یِوگِنی ادواردویچ برتلس (Evgeny Edvardovich Berthels – Бертельс, Евгений Эдуардович)، (دسامبر ۱۸۹۰-اکتبر ۱۹۵۷)، خاورشناس روس و از برجسته ترین کارشناسان ادبیات ملل آسیای مرکزی و صاحب پژوهشهای فراوان در ادب و تصوف ایرانی و تاریخ فرهنگ و ادبیات آسیای مرکزی بود.

۴٫ Vasily Vladimirovich Bartold (Russian: Васи́лий Влади́мирович Барто́льд, Polish: Wasilij Władimirowicz Bartołd, German: Wilhelm Barthold,[1] also known as Wilhelm Barthold; 15 November [O.S. 3 November] ۱۸۶۹ – ۱۹ August 1930) was a Russian and Soviet historian who specialized in the history of Islam and the Turkic peoples (Turkology).

“- باغشی و یاشی اولی، خالق پاراساتلیلیغینی بیان ادیجی، ساقلایجی قورقودینگ آدی بیلن باغلانیشیقلی بولان حکایالارینگ بیر توپاری بلکی – ده، آق قویونلی تورکمن لرینگ دؤورینده یوزه چیقان دیر. بو حکایالاردا أهلی اوغوزلارینگ باش توتانی “ّبایاندیر خان” دیر”.

 

آتا 2 300x195 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

 

” – در رابطه با وابستگی آن ردیف از داستانها و حکایاتی که با نام «قورقوت»، از جانب باغشی یا «پیردانا» که تیین گر و حافظ معنویات و فراست های ملی خلق بیان داشته می شده است، اصولاْ در دوره تورکمنان «آق قویونلی» کتابت و انتشار یافته است. چون قهرمان اصلی آن «بایاندیرخان»، سرکرده تمامی طوایف اوغوز بوده و آن جدّ سلطان اوزین حسن سرکرده اتحادیّه کنفدراتیو تورکمنان آق قویونلی می باشد.”(۵)
این اثر در دوره حکومت اتحادیّه کنفدراتیو آق قویونلی ها بطور رایج رواج داشته و آن در تالارهای پادشاه و در حضور سرکردگان و فرماندهان قشون به مورد اجرای ویژه گذاشته می شده است. نمایش و اجرای این اداب و رسوم تا به امروز از جانب گروه “مهترها” در مراسم ملی تورکیّه اشاره ایی است به این سنّت های قدیمی اوغوزها که از قدیم باقی مانده است.

[۵].  Демидов С., «Туркменские Овляды», Ашхабад: «Ылым», ۱۹۷۶٫ ۱۱۶ сах.

کتاب “قورقوت آتا” برای اوّلین بار در دوره اتّحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی از جانب پروفسور مأتی (مهدی) کؤسأیف در سال ۱۹۵۰ به صورت کتاب آن را برای چاپ و انتشار تهیّه کرده بود. در این مجموعه متفاوت در مورد نسخه های “چاودیر” و “ایگدیر” نیز از جانب فلکلوریست آتا رحمانف ۱۶ بخش از حکایات آنرا جمع آوری کرده بود. بطورکلی هر قدر در مورد روند و مراحل خلق و پیدایش حماسه قورقوت آتا فکر میکنی، هرچه بیشتر ذهن ات را به خود جلب می دارد.

 

آتا 3 300x189 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا     

 

این اثر، یعنی “کتابِ ددم قورقود” در دوره اوج اقتدار خاندان سلسله کنفدراسیون آق قویونلی ها، کنجکاوی و ذهن سیّاحانی که از اروپا می آمدند، به خود جلب نموده است. این کتاب از جانب آن ها به دست پادشاهان اروپا می افتد. در مورد چون و چرای سر درآوردن این اثر از اروپا، اطلاعات دقیقی در دست نیست ولیکن، پادشاه فرمانروای تورکمنان آق قویونلی سلطان اوزین حسن، با پادشاهان ونیز رابطه دیپلماتیک نزدیکی داشته اند، که در آن دوره توچّه اروپائیان به فراگیری و جمع آوری فراست های ایران ترکمنی رغبت نشان داده می شده است و بعدها از همین دریچه وارد فرهنگ و باورهای پایه ای اسلام ترکمنی شده و در روند رشد انشقاقات مذهبی نقشی اساسی ایفا کرده اند.

 

آتا 4 300x197 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

سلطان اوزین حسن بایندری می خواست از ونیز ابزار و تجهیزات جدید جنگی بخرد. در آن دوره سفیر وی به نام “حاجی محمّد (حاجی مأمد) ایلچی بگ” نام داشت. سلطان، وی را به عنوان نماینده دولت تورکمنان انتخاب و به اروپا (ونیز) اعزام می دارد. پادشاه “ونیز” به این خواست پادشاه تورکمن جواب مثبت می دهد. بعداز آن سفیر و نماینده ایتالیایی “کاترینو زینو” از ونیز بلافاصله همراه با ۹۹ کشتی ادوات و تجهیزات جنگی بسوی پادشاه ایران ترکمنی گسیل و به حضور سلطان اوزین حسن آق قویونلی شرفیاب می‌شود.(۶)
بر اساس چنین روابط دیپلماتیکی کتاب “قورقوت آتا” به کشورهای اروپایی یرده می شود. در آن ایّام به دلیل تحوّلات دوره رنسانس که باعث شده بود توجّه اروپائیان را هر چه بیشتر به فراگیری تاریخ و ادبیّات ترکمنان شرق زمین جلب کند، پی می برند که در حکایات و روایات موجود در این کتاب، سرکرده و اجداد تمام طوایف اوغوزی “بایندرخان (بایان دئر خان)”، نیای بزرگ سلطان اوزین حسن پادشاه تورکمنان آق قویونلی بوده است.
حماسه “قورقوت آتا” در قرون XIV-XV/م. بوسیله پادشاهان تورکمن در بین دول و سلاطین تورکمنان عراق، آذربایجان، تورکمنان عثمانی نشر پیدا کرده است. در نسخه ای که در سال ۱۹۱۵ در استانبول به چاپ رسیده است، آن کتاب اصولاً بر اساس روایات موجود در نسخه هایی که در موزه های “درسدن” آلمان و همچنین در نسخه موزه “واتیکان” رُم موجود است، مورد مأخذ قرار می گیرد. بر اساس نکته ای که پروفسور

۶). Валтер Хинтес. … [والتر هینتس. شاه اسماعیل دوم صفوی. ترجمهٔ کیکاوس جهانداری. چاپ اول. تهران: شرکت انتشارات علمی، و فرهنگی، ۱۳۷۱ – [Walter Hinz (German: Walther Hinz) (born 19 November 1906 in Stuttgart – died on November 12, 1992 in Göttingen), (1906-1992), he is one of the great German scientists Iranist indicator among many.].

مأتی کؤسأیف به آن اشاره دارد، “- برخی از کلمات و شیوه های زبانی و گفتاری در آن کتاب ناقص و در برخی از حالات تحریف می گردد. (اونداقی کأبیر سؤزلر هم دیل شیوه لری ناقص هم کأ حالاتدا یویولوپ گیدیأر)”.
از سوی دیگر، فاکت مشخصی بدست می دهد که بتوانیم بگوئیم: “- نسخه های “درسدن” و “واتیکان” اصولاً بر اساس نسخه های ترکی آذربایجانی آن بر آمده است”. به این دلیل که در آن دوره از تاریخ، از نیمه دوّم قرن XIV/م. باین سوی، پایتخت تورکمنان بایندری آق قویونلی ابتدا در شهر های دیاربکر عراق و سپس تبریز (تؤوریز – هأزیربایجان یا-دا، Azyrbaýjan) آذربایجان بوده است. در آن دوره سفیران و سیّاحان اروپائی عمدتاً با شهر تبریز روابط نزدیکی داشته اند و رفت و آمد تنگا تنگی بوچود آمده بود.
کتاب “قورقوت آتا” از جانب محرّم ارگین سه بار تجدید چاپ شده است. چاپ اوّل در سال: ۱۹۵۸، چاپ دوّم در سال: ۱۹۶۴، همچنین سوّمین چاپ این اثر در سال ۱۹۸۶ انجام گرفته و به دقت اهالی ارائه گردیده است. این کتاب های منتشر شده “قورقوت آتا” نیز باستناد همان نسخه های یاد شده، به چاپ رسیده است.

در پیشگفتار این اثر چنین اظهار نظر می گردد: “متن های مربوط به کتاب موجود “دأده قورقوت” بر اساس استناد به نسخه آذربایجانی آن منتشر شده است.” بر اساس کثرت حکایه هایی که در محتوای این حماسه ها وجود دارد، آن مربوط به تمامی سرزمین های تورکی است که از تورکیه تا تورکیستان، در یک شکل واحد منتشر شده و تا به امروز حیات یافته است. یعنی حماسه “دأده قورقوت” به عنوان یک فرهنگ مشترک، مربوط به ایدئولوژی واقعی (ایده حقیقی) تمامی سرزمین های دنیای تورک در یک تمامیت هویّتی بوده است. بهمین سبب، این اثر نه تنها مربوط به خلق های تورک آذربایجانی یا تورکیّه است، بلکه، اهّمیّت و تأثیرگذاری آن از نظر ابعاد پیدایش و به عنوان یک اثر مشترک، مربوط به فرهنگ ملّی تمامی تورک های دنیا محسوب می شود و آن ها را به همدیگر نزدیک و پیوند می زند.”

نسخه موجود حماسه “قورقوت آتا” در واتیکان، عبارت از ۶ بخش بوده است. امّا به محتوای اثر موجود در “درسدن” آلمان ۱۲ بخش وارد شده است. در مورد این نسخه های حماسه، در کتابی که با عنوان “قورقوت آتا” از سوی پروفسور مأحرّم ارگین در سال ۱۹۸۶ به چاپ رسیده است، بر روی هر دو نسخه بررسی علمی – تطبیقی و تدقیقی به انجام رسانده و هریک را با علائم و شماره گذاریهای خاص، مشخص نموده است.

آتا 5 300x193 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

پروفسور محرّم ارگین در مورد این اثر علمی خود چنین می گوید: “حماسه ای که به عنوان “کتاب دأده قورقوت” نامیده شده است، مجموعه یا کلکسیونی از حکایات اوغوزها می باشد، که محتوای آن در درازنای تاریخ قرن ها شکل گرفته و حیات یافته است. آن اساساً در اواخر قرن XIV/م. تا اوایل قرن XVI/م.، بشکل متاوی مکتوب درآمده تا رسیده به متونی که امروز ما شاهد آن هستیم”.
پروفسور ارگین نیز به عنوان زمان کتابت این اثر، همان دوره تورکمنان آق قویونلی را در نظر می گیرد. ولیکن، چنانچه دیدگاه پروفسو مأتی کؤسایف را در نظر بگیریم، معلوم می گردد که آن اثر از زمان های قدیم نیز بصورت مکتوب وجود داشته است.
زمانی که حماسه “قورقوت آتا” برای اولین بار در استانبول از جانب ناشرین به چاپ رسیده بود، بصورت ۲ جلد کتاب در سالهای (۱۹۵۸-۱۹۶۳) منتشر می گردد. هنگامی که اولین جلد این اثر از جانب “تورک دیلی قورومی (مؤسسه زبان تورکی)”، بچاپ رسیده بود، جلد اول این اثر دو جلدی، با یک پیشگفتار، حکایات ایلات تورک و هم به صورت بررسی تطبیقی (مقایسه ایی) هر دو نسخه موجود در “درسدن” آلمان و “واتیکان” رُم، را مورد مأخذ قرارداده و به چاپ رسانده اند. ولیکن، جلد دوّم این اثر به صورت فهرست بندی (indexing) و بر اساس قوانین اصول دستوری شکلبندی شده است، ارائه می گردد.
اولّین جلد اثر “قورقوت آتا” در سال ۱۹۵۸/م. که آن کتاب به عنوان ستون فقرات حکایات که بخش های اصلی و اساسی روایات را در خود جمع بسته بود، منتشر و در همان ایّام از جانب خوانندگان و علاقمندان با استقبال پرشوری مواجه می شود. بدین ترتیب، با مهیّا شدن زمینه کشش و درخواست های متعدّد عمومی این روایات از جانب اهالی، ضرورت چاپ دوباره آن فراهم می گردد. در تجدید چاپ دوباره آن، جاهایی را که کتاب نیاز به تصحیح داشته است، دوباره اصلاحاتی به آن وارد می گردد و همچنین مشخصه ها و تفاوتهای هر دو نسخه را براساس قید صفحات دوباره تجدید چاپ می گردد. ولیکن این بار کتاب حماسی قورقوت آتا نسبت به چاپ اوّل آن، متفاوت و عمیق، از نظر شکل زیبا و با محتوای مطلوب منتشر می گردد. بویژه در صفحات پایانی جلد دوّم این سری از کتابهای منتشر شده، “فرهنگ لغت” آن نیز گنجانیده شده است. این امر هم به نوبه خود این اثر را وزین تر و بویژه روشن تر نموده است.

بعداز چاپ “حماسه قورقوت آتا” در دوّمین سری از انتشارات آن، در سال ۱۹۶۴/م.، که از سوی “انستیتو پژوهشی تورک کولتوراسی (مدنیّت)”، منتشر شده بود، بر اساس درخواست های پیاپی خوانندگان، دو باره در سال ۱۹۸۶/م.، برای بار سوّم منتشر می گردد. در این چاپ هم تفاوت ها و اختلافات نسحه های آن از هم دیگر مجّزا و در آورده می شود.

 

 

آتا 6 300x193 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

همچنین در ایّام چاپ دوّم “حماسه قورقوت آتا” در تورکیّه، به عنوان نسخه معتبر واریانت “درسدن” آن اساس قرار داده می شود و نسخه “واتیکان” را به عنوان یاری دهنده مورد استفاده قرار می دهند. متن اساسی آن که در نمونه “درسدن” (زاکـ. ۲۰۰۷-۹) ، صفحات و شماره های آن مرتب جابجا شده است. بر اساس نیاز متون، تفاوت های آن ها را نیز در نسخه “درسدن” با حرف “D” همراه با درج شماره صفحات آن، و در نسخه “واتیکان” با حرف “V” همراه با درج شماره صفحات آن نشان داده شده است.
در این اصول صحافی و مرتب سازی، صفحات و شماره های آن ها را که در نسخه “D”، همانند نسخه اصلی آن در متن ها با درج ترتیب شمارهایی نظیر: ۱۲,۳,…، بجای سطرها نشان داده شده است. امّا، در نسخه “V” شماره صفحات داده شده با خطوط خط کشی شده نشان داده می شود. علائم عددی شماره های آن در واقع شماره سطرهای نسخه “درسدن” آلمان می باشد.
بدلیل ترتیب بندی هر صفحه که عبارت از ۱۳ سطر می باشد، همه صحافی از صفحه شماره یک، تا سطر سیزدهم ادامه پیدا می کند. متون هایی که در نسخه “درسدن” داده نشده است، از نسخه “واتیکان” استناد و برداشت شده است.
این جمله معروف پروفسور فواد کؤپیرلی یکی از پژوهشگران برجسته ادبیّات تورک در دروس خود، که همیشه بر آن تکیه داشته است، در مورد حماسه قورقوت آتا در بین تمامی اهالی خلق های تورک، چنین می گوید: “-اگر تمام ادبیّات تورک را در یک کفّه ترازو و حماسه قورقو آتا را در کفّه دیگر آن وزن کنیم، باز کتاب “قورقوت آتا” همچنان سنگین خواهد ماند.”، در مورد حماسه قورقوت آتا و درجه اهمّیّت آن نیز در بین تمامی خلق های تورک، فراتر از ایده ای که فواد کؤپیرلی در مورد آن اظهار نموده است، چیزی نمی توان گفت.
حماسه قورقوت آتا که با چنان ماندگاری و قدمتی به حیات خود تداوم بخشیده است، عقیده والای ادبیّات تورکمن و همچنین در جایگاه طراز اوّل زبان های تورکی دنیا قرار گرفته است.
در سالهای ۱۹۷۹-۱۹۸۱ در جمهوری اسلامی ایران نشریّه ویژه ای به عنوان “دده قورقد” برگرفته از واریانت آذربایجانی آن منتشر می‌شده است که متأسّفانه بعدها از انتشار این نشریّه در ایران جلوگیری به عمل آمده است.
ارزش والای حکایات “قورقوت آتا”، نتیجه طبیعی دنیای حماسی آن است. این حکایات بدون شک از یک محتوای ملّی برخوردار است. داستان های ملّی نیز، در تاریخ هر ملّتی در زبان و ادبیّات آن همواره از یک جایگاه برجسته ای برخوردار است.
بقول پروفسور فواد کؤپیرلی: “… به دلیل همین برجستگی ها، کتاب “دأده قورقوت” در میان تمام اهالی تورک و به ویژه در بین بچه های آنها از نکته نظر وقار روحی، مباهات ملّی و سرفرازی بشری، نقش عمیقی در تأثیرگذاری روحیّات آنها ایفا خواهد کرد.”. بی شک و به صراحت می توان گفت: “- هر کسی که این کتاب را خوانده و درک کرده باشد، هیچ وقت حتّی سهواً افتخارات و غرور ملّی خود را از دست نخواهد!” …
امروز ۲۰۱۹/۰۵/۲۲ – با شنیدن یافته شدن نسخه سوّم آن از ترکمنصحرا، ما را بی اندازه خوشحال نمود. و بر این یافته به عنوان نسخه سوم که حتما نسخه کامل آن خواهد بود، بر خود می بالیم. هیچ وقت داستان های مادر بزرگمان را که به عنوان “ماتال آیدئپ بریین” وقتی به محتوای آن داستان ها امروز بعداز مطالعه بخش هائی از آن پی می بریم که در ذهن مادربزرگ ها و پدربزرگ هایمان باقی مانده است، سینه به سینه بی آنکه از اذهانشان به فراموشی بسپارند در یادها و خاطره های مربیانه تربیتی برای بچه ها و نوه های خود تعریف می کرده اند. که محتوای اصلی آن امروز در خود ترکمن صحرا مهد ترکمنان اوغوزی پیدا شده است، ما را بی اندازه خوشنود نمود.
اگر هر شخصی غیر از ترکمنصحرائی ادعا کند در خطه آذربایجان و یا در قاراداغ و قزاقستان پیدا شده است جز اغماض یافته های دیگران، چیزی عوایدشان نمی شود. ولیکن زحمات آن ها نیز در تدوین آن به شکل اصلی که صرف نگرش و دقّت چنین آثاری است، امیدواریم نهایت مسئولیّت علمی را انجام دهند.

 

 

در اینجا به جواب و اظهارنظر استادانه و عالمانه مورخ برجسته ترکمنصحرا جناب دکتر آ. سارلی اشاره و متن ان را با اجازه و مشاورت استاد در اینجا درج می کنم:

“سلام و احترام خدمت سرور گرامیم جناب آقای دکتر صدیق
از ارسال مصاحبه تان به تاریخ تنظیم امروز تشکر می کنم.

مصاحبه تان را مطالعه کردم، خدا را شکر جهت گیری مصاحبه، رفع تنش و ابهام دارد مخصوصا آنجا که به دریافت نسخه از استاد ولی محمد خوجه اشاره می نمایید، اقدامی بس سازنده است و می تواند به رفع سوء تفاهمات و برطرف شدن مسائل پیش آمده کمک کنید.
لیکن از آنجا که این مصاحبه امروز صبح آماده شده و احتمالا هنوز منتشر نگشته؛ احساس کردم برای اظهار نظر بنده ارسال فرموده اید. لاجرم چند نکته پیشنهادی خدمتتان عرض می نمایم:
۱. اولا نامگذاری این نسخه به نام قره داغ جز اینکه انتساب جنابعالی به آن روستا را نشان دهد، مبین انتساب نسخه جدید دده قورقوت به قره داغ نمی باشد. به عبارتی وقتی که نسخه جدید دده قور قوت، از آنجا پیدا نشده، دلیلی بر چنین وجه تسمیه باقی نمی ماند.
لذا در جهت رعایت حق یابنده نسخه پیشنهاد می دهم به نام “نسخه ترکمن صحرا، خوجه” نامگذاری گردد. وگرنه هزار بار هم در مقدمه از آقای خوجه تقدیر گردد، نمی تواند حق ایشان را ایفاء نماید.
۲. به نظر اینجانب، ده ده قورقوت، را نباید منحصر یه یک گروه از ترکان منتسب نمود. چرا که این کتاب به همه ترک زبانان دنیا متعلق است. و در اختصاص آن به یک محدوده جغرافیایی و قومی امعان نظر و سعه ی صدر لازم است. زیرا که، به همان نسبت که ترکان ترکیه بدان علاقمند هستند سایر ترک ها بویژه ترکمن ها نیز آن را بخش بسیار مهمی از تاریخ ادبیات ترکمن و جزو شاهکارهای آن می دانند.
۳. سمت و سو دادن یک اثر ادبی به مذهب خاص، بولد کردن آن چندان عالمانه به شمار نمی رود. اما می تواند تلاشی عامدانه برای انتساب به یک گروه و حوزه جغرافیای خاص تلقی گردد. از جمله نمی توان هر کتاب چهارده سطری را به نیت چهارده معصوم برداشت نمود و با قاطعیت به جهان تشیع نسبت داد. فراموش نکنیم که دده قورقوت به همه ی ترکان جهان تعلق دارد فارغ از هر مذهب و کریدور جغرافیای آنان.
۴. رعایت اخلاق و قانون نشر ایجاب می کند تا جهت انتشار یک اثر، آن هم نسخه خطی منتشر نشده، از صاحب نسخه اجازه کتبی دریافت گردد. در حالیکه چنین اذنی تا الان از صاحب اثر آقای خوجه اخذ نشده است. لذا می تواند مصادیق مجرمانه اخذ و نشر اثر غیر تلقی گردد.
حضرتعالی در امور نشر کتاب و حقوق مادی و معنوی آن پیشکسوت ما هستید، در این موارد انتظار از شما بیشتر است.
استاد بسیار محترم دکتر صدیق عزیز، نکات بالا را دوستانه و با نیت حل و فصل دوستانه مشکل پیش آمده مابین ترک زبانان صادیق و صدیق مرقوم نمودم. اگر جسارتی رفته باشد صمیمانه عذرخواهی می نمایم.

د. اراز محمد سارلی – گرگان سوم خرداد۹۸ “

 

پاسخ دکتر ارازمحمد سارلی بسیار منطقی و سخن شایسته ای است. بند ها به خودی خود از قاطعِّت علمی فنی برخوردار است.
در مورد برده شدن دو نسخه آن به اروپا در اینجا اشاره ی مختصری مرور می کنیم.
همانطور که در بالا اشاره کردیم در دوره آق قویونلی ها دو نسخه از آن کتابت شده و بخش هائی از اشعار و آهنگ این اثر در دوره حکومت آق قویونلی ها بطور رایج رواج داشته و آن در تالارهای پادشاه و در حضور سرکردگان و فرماندهان قشون به مورد اجراء گذاشته می شده است. نمایش و اجرای این آداب و رسوم تا به امروز از جانب گروه “مهترها” در مراسم ملی تورکیّه اشاره ایی است به این سنّت های دیرین اوغوزها که از قدمت طولانی تری برخوردار است. لذا، اروپائیان بعداز فتح بیرانس و نامیدن آن به “اسلامبول” آن ها را به تلاش و چاره جوئی جدّی وادار می کند. آن ها طی جنگ های رو در روی سده ها به عنوان جنگ های صلیبی معروف است، از عهده مسلمانان اهل سنت ترکمن نتوانستند برآیند، و پس از واقعه فتح بیزانس، در اروپا وارد دوره رنسانس تحولات فکری در تمام جنبه های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در شرایط اروپا می گردند و با دلایل و انگیزه های گوناگون سعی در باز کردن روابط دیپلماتیک با این مجموعه دول ترکمن که در اطراف باقیمانده آخرین امپراتوری روم بزرگ در ترابوزاند از طریق این بازماندگان روم رو به افول به بهانه های مختلف با ترکمن های اطراف خود قرابت سببی و از این طریق وارد روابط دیپلماتیک می شدند. در این دوره سیاحانی که در لباس بازرگانان ونیزی وارد دولت های ترکمن می شدند، در تبریز با امرای قارا قویونلی و آق قویونلی روابط نزدیک دیپلماتیک باز می کنند. آن ها به بهانه های مختلف آثار و کتاب های موجود در کتابخانه های این دولت ها و دست نوشته های بسیاری از آثار را می بردند که در آن ایّام دو نسخه از کتاب قورقوت اتا را که به شیوه ترکی آذربایجانی در دوره سلطان آق قویونلی کتابت شده است، با خود می برند. بنا به گفته مأتی کؤسایف زبان و شیوه نگارش در این کتاب برخی لغات های ترکمنی قدیمی اختصار شده، بعضاً از صداهای لغات حذف شده است. در این گفته مأتی کؤسایف که با مطالعه آن به نتایج رسیده است، می توان این صرف شدن و به لهجه درآمدن لغات اصلی باید آنرا در تأثیر زبان هنداروپائی و هجائی در لغات التصاقی دانست که به لهجه در امدن لغات ترکمنی و از بین رفتن برخی صداها همچون “نگ” که در ترکمنی آنرا صدای “گوٚنگلیک” نامیده شده است بنا به درآوردن نتایج و. مینورسکی در این دوره صورت گرفته است. و. مینورسکی در بحث اوضاع فنوتیک زبانی و مورفولوژی این گروه از ترکمن ها در مورد حذف “نگ” چنین می نویسد: “راهبه – صغیر، با چند حذفیات، احتمالا دلیل کاتب برای تلفّظ واضح آن به عنوان “ng” است. به اندازه کافی جالب است که در اسکن آن آغاز یک هجای جدید را می توانید در یابید. بنابراین “اُنگا” یعنی “به او”، در اسکن، آو – آ /a-w/ (به عنوان – – or – -) “اُنا”.” حکایت از این تغییرات دارد.
باید دید در این نسخه که به عنوان نسخه سوّم اعلام شده است، صدای حذف شده آن در قرن چهاردهم، وجود دارد یا نه؟ همچنین سبک نگارش آن، کاربرد صداها و کلمات آن، نوع الفبای نگارش در مقاطع مختلف تاریخی که هرکدام از روش های نوشتار کتابت شده از سبک ایّام خود پیروی شده است، ما را مطلع و در جهت روشن شدن زمان کتابت آن تا اندازه ای قابل شناسائی خواهد بود و از ریشه زمان بازنویسی آن نیز محققین این امر را مطلع خواهد کرد. از این جهت بررسی آگاهان نسخ خطی را می طلبد که در این صورت خیلی از ابهامات این نسخه نیز روشن تر خواهد شد! …

آتا دکتر حانگلدی اونق تورکمن نیوز 300x198 - کشف جدید نسخه سوّم حماسه قورقوت آتا

محقق و نویسنده مطرح ترکمن دکتر حانگلدی اونق

نظر کلی و بر اساس استناد به تحقیقت محقّق روس در قرون قبل در مورد نسخه های کتاب “قورقوت آتا” را اینجانب در اینجا اظهار می دارم که:
یکی از آن نسخه های کتاب، “قورقوت آتا (کیتابی ده ده قورقوت)، همان روایاتی است که پژوهشگر روس در قرن نوزدهم طی تحقیقات خود از ترکمن های نواحی مانگقشلاق از آن نام برده است. بر اساس پژوهش های محقق مشهور روس س. دمیداُف، “در مورد ادبیات تاریخی ترکمن ها مربوط به قرون ١٤-١٥ /م میلادی انجام داده بود، نوشت: “شخصی به نام احسان شیخ، اوغوزنامه خوان مشهوری بوده است که در بین اهالی با عنوان “دانا آتا” شناخته می شده است، وی در بین تمامی طوایف اتحادیه کنفدراتیو “سؤیینخانی (حسینخانی)” که بعداز اتحادیه کنفدراتیو سالیر که در آن طوایف سالیر، تکه، چاودئر، ایگدیر، ارساری و یُموت و سایر تیره های کوچک ترکمن های مانگغئشلاق، اوزبوی (اوغوزبوی)، اوستی یورت در نواحی غربی قیپچاق (تورکمنیستان یا یمودیستان) بنام “اوغوزناماچی” معروف بوده است. یعنی وی حماسه “قورقوت آتا” را به عنوان باغشی “اوزان” همراه با آواز دوتار، روایت می کرده است، می باشد که بعدها این روایات از جانب خان خیوه جمع آوری و کتابت می گردد. از این جهت این کتاب در مدارس و حجره های دینی خیوه، بخارا و گوگلداش حتی گاهاً به عنوان مواد درسی مورد تدریس قرار می گرفته است که گاهاً نیز علما شرع آن را از مواد درسی خارج می پنداشتند. ولیکن این نسخه از کتاب که جزو مکتوب های خوانین خیوه بود حفظ می شده است. از این جهت طلاب هایی که مدارج خودرا در آنجا با تمام می رسانیدند یک نسخه از آن را همراه خود می آوردند که احتمالاً والد عبدی جان آخون مرجع اهل سنت از تحصیل کردگان خیوه بخارا بوده و یک نسخه از آن آورده شده باشد، قریب به یقین است که در کتابخانه وی در کومیش دفه این نسخه موجود بوده است که از جانب پژوهشگران استاد نسخ خطی یافته شده باشد، و این نسخه احتمالاً همان نسخه باید باشد. …
در پایان برای همه دست اندرکاران و فعالین فرهنگی ترکمنصحرا و ترکان ایران آرزوی موفقیّت و پیشرفت شگرف امروز را پاس داشتن و صاحب فراست های ملّی و تاریخ – ادبیّات کهن و سرسپید ملت پرسرافراز خویش را آرزو میکنم و برای همه تان ذهنی سالم، تنی توانا، فرزندانی پرفراست و صالحی آرزو می کنیم. …

پایگاه خبری و تحلیلی تورکمن نیوز

http://turkmensnews.com/

انتشار دهنده : Medeniyet
دسته بندی اصلی :
تاریخ و زمان خبر

۱۶:۲۱

۳۱ تیر ۱۳۹۸

چاپ
تلگرام
اینستاگرام
گوگل پلاس
فیسبوک
توئیتر
فونت بزرگ
فونت کوچک